We live in a world in crisis. Comparisons to the 1920s and 1930s are inevitable, but the crisis, similarly to the ones before it, conceal not economic, but political roots: It is a crisis born of the fallacies of a world governance, world economy and global priorities decided by and enforced upon the world by a few powerful states and corporate groups that more or less dictate the rules of the game. This time the rules of the game, rigged from the beginning to suit whatever interests were at play at the time of their introduction, were flawed. Flawed, and — as it turned out — dangerous.

It is hard for anyone in touch with reality not to be concerned about the repercussions and the destructive potential of this crisis. If the situation was to be summarised in one word, a pointless endeavour no less, I would say that the elevation of profit as the basic and dominant metric that largely defines modern civilization and the governing policies affecting people, environment and — ultimately — life on this planet was central to this crisis. There is nothing wrong, of course, with individuals, organisations and countries being profitable or aiming to make a profit of coursed. This is true, as long as there is a fair, stable and reasonable system of rules in place that prevents conditions where profit yields unlimited power over other values. Everything is wrong with elevating profit to the sole determinant of social policy, of allowing finance to override sovereign and international institutions. The fallacy with this crisis stems from allowing profit to become this central metric, displacing others, arguably more important to life, culture, long-term prosperity, peace; many, both in Europe and elsewhere are spending huge amounts of time and effort in studying the detailed economic reasons. Such efforts are ultimately irrelevant, a lower level of discourse that is only seemingly important because of the underlying social decision to elevate the importance of trade, finance and profit to such a high place; no, this crisis is a deeply political, social and philosophical one above all. Economists striving to coat every single issue in a pseudo-scientific, pseudo-rational economic explanation are wasting their time — and would be extremely amusing if the current social environment did not empower them with considerable social policy influence.

»

Today, Greece and Portugal saw their credit ratings downgraded, once again. Greece’s socio-economic mess notwithstanding, reading the linked BBC article made the absurdity of the dependence on the ‘markets’ (and the ‘unrated’ rating agencies that drive them) clearer than ever: in 2010 Greece woke up to the realisation — or at least some in that country did; others had realised much earlier and a portion of the population was in denial — that it was in dire straits. It became clear that a massive existing debt, years of mismanagement, corruption, collective contempt for law, binging on a false sense of wealth, frivolous consumption and a norm promoting a degenerate unproductive lifestyle meant that the country could never meet even its most fundamental obligations alone, so it turned to the support of the European states in an attempt to secure funds with reasonable terms and — in the process — convince and calm the markets, so that it could lower the interest rate of its bonds that had skyrocketed in the period of a few months. At least that was the official explanation. This mechanism came, first in an ad-hoc form, and now in the form of the ESM. Let’s be clear about something: the ESM is meant to be a stabilisation mechanism that ensures that states in the eurozone will be able to secure funds with relatively reasonable terms; terms better than those offered by the markets, but not exactly a free ride. The ESM is not panacea; it is primarily meant to benefit those commercial entities that have invested in states that make use of it, even if there is a possibility of partial or full restructuring of the debt —a measure which would lead to losses for the lenders of those states. Since the ‘crisis’ erupted Greece’s credit rating was downgraded several times. The latest downgrade, it was argued, was reflecting the fact that the ESM might facilitate a restructuring of the debt, leading to a loss for the lenders, thus making any investment in Greece riskier. This makes little sense: the main reason the ESM was created was to help EU states requiring assistance to secure funds with reasonable terms and avoid default — thus satisfying the markets concerned that those states might not be a good investment for them and in the process lowering interest rates. Yet, the very existence of the ESM was now being used as a reason for a further downgrade, under the pretext that since under the ESM it is possible for a state to restructure its debt under certain circumstances, any investment in this state’s bonds is less attractive.

»

The Inside Job is a documentary like few of its contemporaries: mainstream and accessible enough to win an Academy Award, yet sharp, piercing and well-researched enough to actually convince even the most sceptical among the viewers. This is a film narrated by an A-list hollywood star, Matt Damon, that dares to shred the current global economic system to pieces, along with the financial organisations that comprise it. A film that presents — in (perhaps over)simplified, digestible fashion — all those aspects of the financial crisis of 2008 that torment and dehumanise billions of people globally; that exposes the incomprehensible greed of those in the U.S. financial sector, the history behind financial deregulation from the 1980s onwards, the excesses, the abuse and the corruption that remains to this date unchallenged by the political powers, in the States and elsewhere, despite the damage the the system (not the crisis itself) has caused to both U.S. and European countries.

A matter of reputation

What really stuck in my mind after watching Inside Job, is how — throughout the film — the importance of credit rating organisations is highlighted and showcased in several occasions; organisations like Finch, Moody’s and Standard and Poor’s that provide ratings for anything ranging from corporations, bonds and sovereign states. Corporations that gave AAA ratings to CDOs based on subprime mortgages, allowing them to be bought by large institutional investors with strict requirements with regards to their portfolio contents. Corporations that had a determining role in the ‘creation’ of one of the greatest global financial crises of the past century and that continue to do so, through collusion with large financial organisations and as seen through their effects in the recent — partly unfounded — rating downgrades of various european states based on their national debt.

Surprisingly, those organisations were not affected by the crisis, despite their role and their position in the market. When asked, they all stated that their ratings only reflect their ‘opinion’, somehow deflecting the real issue — their de facto institutional part in a system of ‘free market’ that is largely guided by them. Despite their monumental failing, their antisocial, anti-investor, borderline illegal masking of the true value of subprime based CDOs in the mid 2000s and up until the 2008 crisis, those organisations continue to provide ratings as if they have a perfect reputation. I cannot imaging any other profession or industry when a person or corporation has consistently failed so bad at their core function and have remained in business, let alone maintained a dominant position that largely determines the actions of the largest institutional investors and with them the market.

For someone without intricate knowledge of economics and the way the financial sector in the U.S. works, Inside Job is worth watching even if it were only for the interviews and the simplified explanations of the crisis — which occasionally border on oversimplification. It serves as an eye opener that showcases how little has changed since the 2008 crisis, how consistent the actions of recent U.S. presidents (including Obama’s) have been with regards to turning a blind eye (or even supporting) Wall Street’s reckless course for profit, how the system is still as fragile, dangerous and completely inadequate, run by the same people and organisations that caused the 2008 crisis and (un)regulated in the same way. If anything Inside Job is approachable and basically sound, which is more than one can say for most other works out there that often border on sentimentalist, populist drivel similar to Moore’s works or high-brow academic works that alienate the intellectually-challenged.

Θυμάμαι σαν εχθές τη στιγμή που κατέφθασα στην Πάτρα, τον Ιούνιο του 2005. Είχα μπροστά μου έναν γεμάτο μήνα: μετά από επτά χρόνια διαμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο, έπρεπε να μαζέψω και να αποστείλλω τα πράγματά μου — ένα ολόκληρο σπίτι — στην Ελλάδα, να χαιρετήσω τους φίλους και γνωστούς μου, να απολαύσω το Λονδίνο μαζί τους, όπως δεν το είχα απολαύσει ποτέ, πριν το αποχαιρετήσω και ξεκινήσω το ταξίδι της επιστροφής.

Το πρατήριο ήταν στην είσοδο της πόλης και η απλή αμόλυβδη βενζίνη μόλις άγγιζε τα €0.85/λίτρο. Το ΦΠΑ είχε μόλις αυξηθεί στο 19% και οι τιμές είχαν ανέβει κάπως, όμως αυτό δεν με πτοούσε. Γνωρίζοντας τι με περίμενε στην άλλη πλευρά του Ιονίου, γέμισα το ρεζερβουάρ. Είχα μπροστά μου λίγο παραπάνω από δυόμιση χιλιάδες χιλιόμετρα (και άλλα τόσα για την επιστροφή) και λιγοστά χρήματα έτσι στόχος ήταν να ελαχιστοποιήσω τα έξοδα όσο γινόταν. Στην Ιταλία και την Γαλλία έβαλα βενζίνη αρκετές φορές — σαφώς περισσότερες από τις στάσεις. Η βενζίνη εκεί ήταν τρομακτικά ακριβότερη: €1.15 ακόμη και €1.25/λίτρο. Εντύπωση μου είχε κάνει η πολύ μικρή διαφορά της τιμής της απλής βενζίνης από την πολύ ακριβότερη σούπερ αμόλυβδη (αυτή των 98 και των 100 οκτανίων): κάποιες φορές είχε νόημα να βάλει κανείς την ακριβότερη βενζίνη καθώς ήταν δεδομένο πως, με τόσο μικρή διαφορά στην τιμή, θα κέρδιζε (σε χιλιόμετρα).

Επιστρέφωντας, έναν μήνα αργότερα, και έχοντας ξοδέψει αρκετά σε βενζίνη — τόσο στην πανάκριβη Βρετανία, όσο και στην υπόλοιπη Ηπειρωτική Ευρώπη — ένιωσα ανακούφιση ανακατεμένη με αηδία οδηγώντας πίσω στους Ελληνικούς δρόμους: είχα επιστρέψει πίσω στο ‘χωριό’ της Ευρώπης που ονομάζουμε Ελλάδα, τη χώρα που η ‘εθνική οδός’ αποτελεί δρόμο μιάμισης λωρίδας, που οι οδηγοί δεν ήξεραν να οδηγούν και που η βενζίνη ήταν φθηνή.

Από τότε μέχρι σήμερα το αυτοκίνητο — όπως και σε πολλούς από εμάς — ήταν και παραμένει αναγκαίο μέσο. Όσο και να το αποφεύγω, όσο και να προτιμώ να χρησιμοποιώ το Μετρό, το ποδήλατο ή να περπατώ στον προορισμό μου (όταν αυτό είναι εφικτό), σε μια χώρα με ελλιπές δίκτυο Μαζικών Μέσων Μεταφοράς, έλλειψη αγωγής και υποδομών (που κάνουν το ειδάλλως εξαιρετικό ποδήλατο ένα εν πολλοίς γραφικό και επικίνδυνο μέσο) το αυτοκίνητο αποτελεί εύκολη και πρακτική λύση.

Πολύ γρήγορα όμως, από τα τέλη του καλοκαιριού του 2005, έγινε σαφές πως η τιμή της βενζίνης είχε πάρει την ανίουσα και με ελάχιστες εξαιρέσεις αποδείχθηκε μονοτονική η τάση της. Μπορεί η τιμή του 1 ευρώ ανά λίτρο να φάνταζε ακριβή το 2006 και το 2007, όμως ‘χρειάστηκε’ η ‘κρίση’ του 2008 και το €1.25/λίτρο εκείνου του Αυγούστου για να γίνει περισσότερο σαφές: το αυτοκίνητο στην Ελλάδα άρχισε να κοστίζει πολύ, όπως τόσα άλλα πράγματα άρχισαν να ‘κοστίζουν’ πολύ. Δύο χρόνια αργότερα, τον Αύγουστο του 2010 ζούμε την αμόλυβδη του €1.5. Σε κάποιον βαθμό η αύξηση οφείλεται στην ανάγκη της κυβέρνησης να αυξήσει τα έσοδά της και δεν αντικατοπτρίζει την αγορά: η αύξηση του ΦΠΑ στο 21 και το 23% τον Μάρτιο και τον Ιούλιο, αλλά και οι απανωτές αυξήσεις των έμμεσων φόρων μεταξύ Φεβρουαρίου και Μαΐου, έφτασαν την βενζίνη να βρίσκεται σχεδόν δυο φορές ακριβότερη απ’ότι ήταν το καλοκαίρι μετά τους Ολυμπιακούς.
»

Παρ’ότι τον τελευταίο καιρό βρίσκομαι μακριά από τα δρώμενα στον θαυμαστό κόσμο του διαδικτύου και αδράζοντας την κάθε ευκαιρία να διατηρήσω την επαφή τόσο με τα όσα συμβαίνουν στον κόσμο όσο και με τους δικούς μου ανθρώπους, διάβασα μόλις πριν από λίγο — με περισσή θλίψη — την πρώτη αρνητική και στο μεγαλύτερο μέρος της παραδειγματικά άστοχη κριτική για το AthensBook, που στα πλαίσια σχολιασμού του άρθρου του Δημήτρη Ρηγόπουλου στη Καθημερινή της 23ης Αυγούστου, διαστρεβλώνει τόσο την ιδέα όσο και την αξία του εγχειρήματος που με πολύ κόπο και χρόνο έχουμε εδώ και κάποιους μήνες ξεκινήσει. Η κριτική παρ’ότι χρησιμοποιεί (με σαφώς παραπλανητικό τρόπο) το AthensBook ως προϊόν (ή αποτέλεσμα) ‘νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας’, μέρος ενός ‘κακού’ καπιταλιστικού συστήματος, μέσο εκμετάλλευσης της κοινωνικής γνώσης με σκοπό το κέρδος κλπ κλπ, πλατιάζει επικίνδυνα, αφ’ενός επιχειρώντας μια ταύτιση της όποιας εφαρμογής που βασίζεται στο (ή έστω χρησιμοποιεί σε κάποιο βαθμό το) crowdsourcing, όπως το AthensBook, με κάποια σατανική καπιταλιστική μηχανική σφετερισμού της γνώσης, αφ’ετέρου παρουσιάζοντας μια σωρεία στερεοτυπικών ‘αντικαπιταλιστικών’ επιχειρημάτων με ψευδοφιλοσοφική επένδυση και λογικά άστοχους παραλληλισμούς.

Ας τα πάρουμε όμως από την αρχή. Αρχικά η κριτική σχολιάζει τη χρήση του όρου ‘επιστήμονες’, όπως τη βρίσκουμε στο άρθρο του κ.Ρηγόπουλου. Ως προς αυτό η κριτική είναι εν μέρει ευσταθής, καθ’ότι το AthensBook δεν αποτελεί αμιγώς επιστημονικό έργο, όμως ο συγγραφέας της αντιφάσκει καθ’ότι αιτία της όποιας επιτυχίας της εφαρμογής είναι με βεβαιότητα η επιστημονική γνώση και η τεχνική κατάρτιση των δημιουργών της, όπως ο ίδιος γράφει μόλις δυο γραμμές παρακάτω.
»

Πριν από κάποιες ημέρες συζητούσα με ένα φίλο σχετικά με τη σπατάλη που συνεπάγεται η συντήρηση ενός — αναλογικά — ‘ακριβού’ στρατού και κυρίως η μη-αξιοποίηση των συνεργιών που κάτι τέτοιο θα έπρεπε να συνεπάγεται για την ελληνική οικονομία. Λίγες ημέρες αργότερα ο Τάσσσος έγραψε σχετικά με το θέμα στο reality-tape, παρουσιάζοντας παράλληλα την περίπτωση του Ισραήλ και των ΗΠΑ μέσα από το πρίσμα της δικής του επαγγελματικής ενασχόλησης.

Δυστυχώς μετά από σχετικά σύντομη εξέταση των δημόσια διαθέσιμων δεδομένων η όλη σύγκριση πέραν από ουτοπική είναι και αφελής. Οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις σε πάρα πολλά σημεία, τόσο εκπαίδευσης, πειθαρχίας και ετοιμότητος όσο και στο κρίσιμο τομέα της δομής και υλικού εξοπλισμού αποκαλύπτουν όχι μόνον τραγικές ελλείψεις, αλλά και φοβερή σπατάλη. Δεν μπορούμε να μιλούμε για συνεργίες και αξιοποίηση των πόρων για ανάπτυξη της εγχώριας οικονομίας και της τεχνολογικής ανάπτυξης, όταν η βασική αποστολή του στρατού, αυτή της άμυνας της χώρας, της δημιουργίας ενός αποτρεπτικού μέσου για την όποια πιθανή διαμάχη στη περιοχή, διαβρώνεται από πολιτικές, οικονομικές ή άλλες σκοπιμότητες.

Για πολλά χρόνια η (υπερβολική ίσως) λογική της ισορροπίας στρατιωτικής δύναμης μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδος αποτελούσε βασικό στόχο όλων όσων έβλεπαν την Ελλάδα να σπαταλά δισεκατομμύρια σε εξοπλιστικά προγράμματα ενώ τα σχολεία και τα νοσοκομεία της, η οικονομία και οι δημόσιες υπηρεσίες της έπασχαν. Εν μέρει η αντίθεση είχε γερές βάσεις και δυο σκέλη: αφ’ενός τα χρήματα που σπαταλά η Ελλάδα για την άμυνά της είναι πολύ περισσότερα, ως ποσοστό του ΑΕΠ από τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες και εντυπωσιακά μεγάλο ποσό ανεξαρτήτως αυτού. Δύσκολα μπορεί κανείς να υποστηρίξει πως, ανεξάρτητα από τη χρήση τους και σε απόλυτες τιμές, είναι απαραίτητο αυτό το κεφάλαιο για αμυντικούς σκοπούς. Πέραν όμως από την καθαρά ιδεολογική αντίθεση με το στρατιωτικό κονδύλι, υπάρχει και η πραγματιστική αντίθεση. Από ανθρώπους που έβλεπαν τη σπατάλη, τη κακοδιαχείριση αλλά και από ανθρώπους όπως ο Τάσος που διέκριναν την ευκαιρία (αλλά όχι την αξιοποίησή της) για τη διπλή εκμετάλλευση των κεφαλαίων αυτών, τη δημιουργία συνεργιών με την ελληνική βιομηχανία, την απόκτηση και καλλιέργια τεχνογνωσίας και εξειδίκευσης, τη δημιουργία θέσεων εργασίας, επιχειρήσεων κλπ.

Σε όλες τις περιπτώσεις υπήρχε πάντα η κουρασμένη απάντηση πως τα εξοπλιστικά προγράμματα αυτά, παρ’ότι ακριβά, εξασφάλιζαν την άμυνα της χώρας, δημιουργούσαν αντικίνητρα για την όποια πιθανή στρατιωτική περιπέτεια τυχόν σχεδιάζαν οι γείτονες της Ελλάδας. Ένα “ακριβός αλλά αποτελεσματικός στρατός”. Πρόληψη και ασφάλεια. Στα χρόνια μετά το 1974 η Ελλάδα εκσυγχρόνισε σημαντικά την στρατιωτική της μηχανή, έτσι ώστε να διατηρηθεί η ισορροπία δυνάμεων με τη Τουρκία. Δυστυχώς, μόνον ως ‘παρενέργεια’ δημιουργήθηκαν κάποιες θέσεις εργασίας και κάποιες εταιρίες, όμως σίγουρα οι περιπτώσεις αυτές ήταν είτε σαφώς περιορισμένες ή αποτέλεσμα διαπλεκόμενων συμφερόντων ελάχιστων επιχειρηματιών με πολιτικούς και σε καμία περίπτωση δεν έθεταν τις βάσεις για τη δημιουργία ενός υγειούς οικοσυστήματος βιομηχανίας, όπως έχει συμβεί π.χ. στο Ισραήλ ή τις ΗΠΑ. Ελάχιστες δε ελληνικές εταιρίες που δραστηριοποιούνται στον ευρύτερο χώρο της άμυνας κατάφεραν να έχουν βάσεις που θα επέτρεπαν μακροχρόνια βιωσιμότητα, πόσο μάλλον διεθνή παρουσία.
»